Τι είναι η παιδιατρική διαταραχή σίτισης;

Η παιδιατρική διαταραχή σίτισης — Pediatric Feeding Disorder ή PFD — ορίζεται ως η μειωμένη λήψη τροφής από το στόμα, η οποία δεν είναι κατάλληλη για την ηλικία του παιδιού και συνδέεται με δυσλειτουργία σε έναν ή περισσότερους από τους ακόλουθους τομείς:

• ιατρικό,

• διατροφικό,

• δεξιοτήτων σίτισης,

• ψυχοκοινωνικό.

Η δυσκολία δεν αφορά μόνο το αν το παιδί τρώει «αρκετά». Μπορεί να αφορά την ασφάλεια της κατάποσης, τη μάσηση, την αποδοχή υφών, τη διατροφική ποικιλία, την ανάπτυξη, την αυτονομία ή τη συναισθηματική εμπειρία ολόκληρης της οικογένειας κατά τη διάρκεια των γευμάτων.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη σίτιση και την κατάποση;

Οι όροι σίτιση και κατάποση συνδέονται, αλλά δεν είναι ταυτόσημοι.

Η σίτιση περιλαμβάνει ολόκληρη τη διαδικασία:

• την πείνα και το ενδιαφέρον για το φαγητό,

• την αποδοχή της τροφής,

• τη στάση και τη συμπεριφορά στο τραπέζι,

• τη χρήση ποτηριού και μαχαιροπίρουνων,

• το δάγκωμα και τη μάσηση,

• την αισθητηριακή επεξεργασία,

• την αυτονομία του παιδιού,

• την αλληλεπίδραση παιδιού και φροντιστή.

Η κατάποση είναι η διαδικασία μεταφοράς της τροφής ή του υγρού από το στόμα προς το στομάχι. Όταν η κατάποση παρουσιάζει δυσκολία ή δεν είναι ασφαλής, χρησιμοποιείται ο όρος δυσφαγία.

Ένα παιδί μπορεί να παρουσιάζει δυσκολίες σίτισης χωρίς δυσφαγία. Μπορεί επίσης να έχει δυσφαγία χωρίς να αρνείται το φαγητό. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι δύο δυσκολίες συνυπάρχουν.

Είναι απλώς επιλεκτικό ή χρειάζεται αξιολόγηση;

Πολλά παιδιά περνούν περιόδους κατά τις οποίες απορρίπτουν τρόφιμα, ζητούν τα ίδια γεύματα ή διστάζουν να δοκιμάσουν νέες γεύσεις. Αυτό από μόνο του δεν σημαίνει ότι υπάρχει διαταραχή σίτισης.

Χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή όταν η επιλεκτικότητα:

• είναι έντονη και επιμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα,

• περιορίζει σημαντικά τη διατροφική ποικιλία,

• αποκλείει ολόκληρες ομάδες τροφίμων,

• εμποδίζει τη μετάβαση σε νέες υφές,

• προκαλεί φόβο, αναστάτωση ή καθημερινές συγκρούσεις,

• επηρεάζει την ανάπτυξη, την υγεία ή την κοινωνική συμμετοχή,

• συνοδεύεται από δυσκολίες μάσησης ή κατάποσης.

Το βάρος του παιδιού αποτελεί σημαντική πληροφορία, αλλά δεν είναι το μοναδικό κριτήριο. Ένα παιδί μπορεί να αναπτύσσεται ικανοποιητικά και παράλληλα να έχει πολύ περιορισμένη διατροφή, ανεπαρκείς δεξιότητες μάσησης ή έντονο άγχος γύρω από το φαγητό.

Ποια σημάδια χρειάζονται διερεύνηση;

Οι γονείς είναι καλό να ζητήσουν επαγγελματική καθοδήγηση όταν παρατηρούν ένα ή περισσότερα από τα παρακάτω:

• συχνό βήχα, πνιγμονή ή δυσκολία στην αναπνοή κατά το φαγητό,

• υγρή ή «γουργουριστή» φωνή μετά την κατάποση,

• συχνές αναπνευστικές λοιμώξεις ή πνευμονίες,

• δυσκολία στον συντονισμό αναπνοής και κατάποσης,

• πολύωρα ή ιδιαίτερα κουραστικά γεύματα,

• έντονη κόπωση κατά τη σίτιση,

• διαρροή τροφής ή υγρών από το στόμα,

• δυσκολία στο δάγκωμα ή στη μάσηση,

• διατήρηση της τροφής στα μάγουλα,

• συχνό αναγούλιασμα ή εμετό,

• πόνο κατά τη διάρκεια ή μετά το γεύμα,

• έντονο φόβο απέναντι στο φαγητό,

• αποδοχή μόνο πολτοποιημένων ή πολύ συγκεκριμένων υφών,

• εξαιρετικά μικρό αριθμό αποδεκτών τροφών,

• απώλεια τροφών που προηγουμένως κατανάλωνε,

• ανεπαρκή πρόσληψη υγρών,

• απώλεια βάρους ή μη αναμενόμενη ανάπτυξη,

• έντονη εξάρτηση από συμπληρώματα,

• καθημερινές συγκρούσεις και μεγάλη οικογενειακή επιβάρυνση.

Ποια είναι τα επείγοντα σημάδια;

Άμεση ιατρική βοήθεια χρειάζεται όταν το παιδί:

• δυσκολεύεται να αναπνεύσει,

• παρουσιάζει πραγματική πνιγμονή,

• γίνεται μπλε ή χάνει τις αισθήσεις του,

• εμφανίζει σοβαρή αφυδάτωση,

• δεν μπορεί να διατηρήσει τροφή ή υγρά,

• παρουσιάζει απότομη και σημαντική επιδείνωση.

Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν περιμένουμε ένα προγραμματισμένο ραντεβού αξιολόγησης σίτισης.

Ποιες μπορεί να είναι οι αιτίες;

Η παιδιατρική διαταραχή σίτισης δεν οφείλεται πάντοτε σε έναν μόνο παράγοντα.

Ιατρικοί παράγοντες

Μπορεί να περιλαμβάνουν:

• γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση,

• δυσκοιλιότητα,

• τροφικές αλλεργίες ή δυσανεξίες,

• ηωσινοφιλική οισοφαγίτιδα,

• καρδιολογικές ή αναπνευστικές παθήσεις,

• νευρολογικές ή νευρομυϊκές καταστάσεις,

• κρανιοπροσωπικές διαφοροποιήσεις,

• πόνο στο στόμα ή στα δόντια.

Δυσκολίες στις δεξιότητες σίτισης

Ορισμένα παιδιά δυσκολεύονται:

• να κλείσουν αποτελεσματικά τα χείλη,

• να ελέγξουν τη γλώσσα και τη γνάθο,

• να δαγκώσουν και να μασήσουν,

• να μετακινήσουν την τροφή μέσα στο στόμα,

• να διαχειριστούν διαφορετικές υφές,

• να πιουν από ποτήρι ή καλαμάκι,

• να συντονίσουν την κατάποση με την αναπνοή.

Αισθητηριακοί παράγοντες

Ένα παιδί μπορεί να αντιδρά έντονα:

• στη μυρωδιά,

• στη θερμοκρασία,

• στο χρώμα,

• στην εμφάνιση,

• στην υφή,

• στον ήχο ή στην αίσθηση της τροφής μέσα στο στόμα.

Η αισθητηριακή αποφυγή δεν είναι «ιδιοτροπία». Η εμπειρία μπορεί να είναι πραγματικά δυσάρεστη ή απειλητική για το παιδί.

Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες

Ο φόβος, το άγχος, προηγούμενες επώδυνες εμπειρίες, η πνιγμονή, ο έμετος ή η παρατεταμένη νοσηλεία μπορούν να επηρεάσουν τη σχέση του παιδιού με το φαγητό.

Η πίεση στα γεύματα μπορεί να διατηρήσει ή να ενισχύσει το πρόβλημα, ακόμη και όταν αρχικά χρησιμοποιήθηκε από τον γονέα λόγω αγωνίας για τη θρέψη του παιδιού.

Σε ποιον πρέπει να απευθυνθούν οι γονείς;

Ένα καλό πρώτο βήμα είναι η επικοινωνία με τον παιδίατρο. Ο παιδίατρος θα αξιολογήσει τη γενική υγεία, την ανάπτυξη, την ενυδάτωση και πιθανά ιατρικά αίτια και θα καθορίσει ποιες παραπομπές χρειάζονται.

Ο λογοθεραπευτής με εξειδίκευση στην παιδιατρική σίτιση και κατάποση μπορεί να αξιολογήσει:

• τη λειτουργία των χειλιών, της γλώσσας και της γνάθου,

• το δάγκωμα και τη μάσηση,

• τη διαχείριση της τροφής και των υγρών,

• τον συντονισμό κατάποσης και αναπνοής,

• την ασφάλεια της κατάποσης,

• τις υφές που διαχειρίζεται το παιδί,

• τη συμπεριφορά και την αλληλεπίδραση κατά το γεύμα.

Ανάλογα με τις ανάγκες του παιδιού, μπορεί να χρειαστεί συνεργασία με:

• παιδογαστρεντερολόγο,

• κλινικό διαιτολόγο,

• εργοθεραπευτή,

• παιδοψυχολόγο ή άλλο επαγγελματία ψυχικής υγείας,

• αλλεργιολόγο,

• ωτορινολαρυγγολόγο,

• πνευμονολόγο,

• νευρολόγο,

• οδοντίατρο ή ορθοδοντικό,

• σύμβουλο γαλουχίας,

• φυσιοθεραπευτή.

Η αποτελεσματικότερη προσέγγιση είναι συχνά διεπιστημονική, καθώς η παιδιατρική διαταραχή σίτισης μπορεί να περιλαμβάνει ταυτόχρονα ιατρικούς, διατροφικούς, κινητικούς και ψυχοκοινωνικούς παράγοντες.

Τι περιλαμβάνει η αξιολόγηση σίτισης;

Η ολοκληρωμένη αξιολόγηση δεν περιορίζεται στο πόσες μπουκιές θα φάει το παιδί μπροστά στον θεραπευτή.

Αρχικά συλλέγονται πληροφορίες για:

• την εγκυμοσύνη και τη γέννηση,

• το ιατρικό και αναπτυξιακό ιστορικό,

• τη σίτιση κατά τη βρεφική ηλικία,

• την ανάπτυξη και την καμπύλη βάρους,

• αναπνευστικές ή γαστρεντερικές δυσκολίες,

• αλλεργίες και φαρμακευτική αγωγή,

• την εισαγωγή στερεών τροφών και διαφορετικών υφών,

• τις τροφές που το παιδί δέχεται και αποφεύγει,

• τη διάρκεια και τη δομή των γευμάτων,

• τις στρατηγικές που έχει δοκιμάσει η οικογένεια,

• τις αισθητηριακές και κινητικές δεξιότητες,

• τις προτεραιότητες της οικογένειας.

Στη συνέχεια παρατηρούνται η στάση του σώματος, η σταθερότητα κεφαλής και κορμού, η αναπνοή, η λειτουργία του στόματος, η μάσηση, η διαχείριση της μπουκιάς και πιθανές ενδείξεις δυσκολίας στην κατάποση.

Είναι χρήσιμο να παρατηρηθεί το παιδί με οικείες τροφές και σκεύη, ώστε η εικόνα να αντιπροσωπεύει όσο γίνεται την καθημερινότητά του.

Χρειάζεται πάντα εξέταση κατάποσης;

Όχι. Δεν χρειάζεται κάθε παιδί που παρουσιάζει επιλεκτικότητα να υποβληθεί σε ακτινολογική ή ενδοσκοπική εξέταση.

Όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι η κατάποση μπορεί να μην είναι ασφαλής ή όταν η κλινική αξιολόγηση δεν εξηγεί επαρκώς τα συμπτώματα, μπορεί να συστηθεί:

• βιντεοακτινοσκοπική μελέτη κατάποσης — VFSS ή modified barium swallow study,

• ενδοσκοπική αξιολόγηση της κατάποσης — FEES.

Οι εξετάσεις αυτές μπορούν να διερευνήσουν αν υπάρχει εισρόφηση και εάν αλλαγές στη θέση, στη ροή, στον τρόπο χορήγησης ή στην υφή βελτιώνουν την ασφάλεια.

Η πύκνωση υγρών ή άλλες αλλαγές στη σύσταση των τροφών δεν πρέπει να εφαρμόζονται χωρίς αξιολόγηση και σαφή καθοδήγηση από την κατάλληλη θεραπευτική ομάδα.

Πώς αντιμετωπίζεται η παιδιατρική διαταραχή σίτισης;

Η θεραπεία εξαρτάται από την αιτία και τις ανάγκες του παιδιού. Δεν υπάρχει μία μέθοδος ή ένα πρόγραμμα ασκήσεων που να είναι κατάλληλο για όλες τις περιπτώσεις.

Το εξατομικευμένο πρόγραμμα μπορεί να περιλαμβάνει:

• αντιμετώπιση πόνου ή άλλων ιατρικών παραγόντων,

• διατροφική υποστήριξη,

• παρακολούθηση της ανάπτυξης,

• βελτίωση της στάσης και της σωματικής υποστήριξης,

• προσαρμογή σκευών, ροής ή μεγέθους της μπουκιάς,

• ανάπτυξη δεξιοτήτων δαγκώματος και μάσησης,

• σταδιακή μετάβαση σε κατάλληλες υφές,

• ασφαλή εξοικείωση με νέες τροφές,

• ενίσχυση της αυτονομίας,

• αναγνώριση των σημάτων πείνας και κορεσμού,

• εκπαίδευση και καθοδήγηση των γονέων,

• μείωση της πίεσης κατά τη διάρκεια των γευμάτων,

• συνεργασία με το σχολείο και άλλα πρόσωπα που σιτίζουν το παιδί.

Η πρόοδος δεν μετριέται μόνο από το αν το παιδί έφαγε μια συγκεκριμένη τροφή. Μπορεί αρχικά να σημαίνει ότι κάθεται στο τραπέζι χωρίς έντονο άγχος, ανέχεται μια νέα τροφή στο πιάτο, την αγγίζει, τη μυρίζει ή τη δοκιμάζει χωρίς πίεση.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς στο σπίτι;

Οι παρακάτω συμβουλές είναι γενικές και δεν αντικαθιστούν τις εξατομικευμένες οδηγίες του παιδιάτρου, του λογοθεραπευτή ή του διαιτολόγου.

Διατηρήστε σταθερή δομή γευμάτων

Τα σχετικά σταθερά γεύματα και σνακ βοηθούν το παιδί να αναγνωρίζει την πείνα και τον κορεσμό. Το συνεχές τσιμπολόγημα ή η υπερβολική κατανάλωση ροφημάτων ανάμεσα στα γεύματα μπορεί να μειώσει την όρεξη.

Συμπεριλάβετε μία οικεία τροφή

Στο οικογενειακό γεύμα μπορεί να υπάρχει τουλάχιστον μία τροφή που το παιδί συνήθως διαχειρίζεται, μαζί με τις υπόλοιπες τροφές της οικογένειας. Αυτό μειώνει το αίσθημα απειλής χωρίς να σταματά η επαφή με την ποικιλία.

Επιτρέψτε την εξερεύνηση

Η γνωριμία με μια τροφή αρχίζει πριν από την κατάποση. Το παιδί μπορεί να χρειαστεί να τη δει, να τη σερβίρει, να την αγγίξει ή να τη μυρίσει πολλές φορές.

Περιορίστε την πίεση

Αποφύγετε εκφράσεις όπως:

• «Άλλη μία μπουκιά για τη μαμά».

• «Αν δεν φας, δεν θα παίξεις».

• «Κοίτα πόσο εύκολα τρώει το αδελφάκι σου».

Η πίεση μπορεί να αυξήσει το άγχος και την αντίσταση του παιδιού.

Φροντίστε τη θέση του σώματος

Το παιδί χρειάζεται σταθερή και υποστηριζόμενη θέση. Τα πόδια καλό είναι να στηρίζονται και το παιδί να μην γλιστρά ή να κρέμεται από το κάθισμα.

Σεβαστείτε τα σημάδια δυσφορίας

Αν το παιδί βήχει, δυσκολεύεται να αναπνεύσει, πονά ή εξαντλείται, σταματήστε τη σίτιση και ζητήστε επαγγελματική καθοδήγηση.

Μην εφαρμόζετε ασκήσεις χωρίς αξιολόγηση

Οι στοματοκινητικές ασκήσεις, τα ειδικά εργαλεία, η πύκνωση υγρών και η συστηματική έκθεση σε τροφές που προκαλούν έντονη δυσφορία πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο όταν εξυπηρετούν συγκεκριμένο λειτουργικό στόχο.

Τι είναι η ανταποκρινόμενη σίτιση;

Η ανταποκρινόμενη σίτιση — responsive feeding — σημαίνει ότι ο ενήλικας παρατηρεί και ανταποκρίνεται στα σημάδια πείνας, κορεσμού, ενδιαφέροντος και δυσφορίας του παιδιού.

Ο ενήλικας προσφέρει κατάλληλες τροφές, δομή και ασφάλεια. Το παιδί αποφασίζει εάν θα φάει και πόσο, μέσα στα όρια των ιατρικών και θεραπευτικών οδηγιών.

Η προσέγγιση αυτή δεν σημαίνει απουσία ορίων ούτε ότι προσφέρουμε μόνο τις τροφές που ζητά το παιδί. Σημαίνει ότι παρέχουμε δομή χωρίς εξαναγκασμό και χωρίς να αγνοούμε τα σήματα του σώματός του.

Ποια είναι η διαφορά μεταξύ παιδιατρικής διαταραχής σίτισης και ARFID;

Το ARFID είναι η Αποφευκτική/Περιοριστική Διαταραχή Πρόσληψης Τροφής. Πρόκειται για διάγνωση ψυχικής υγείας κατά την οποία η αποφυγή ή ο περιορισμός της τροφής οδηγεί σε σημαντικές συνέπειες, όπως:

• απώλεια βάρους ή ανεπαρκή ανάπτυξη,

• διατροφική ανεπάρκεια,

• εξάρτηση από συμπληρώματα ή εντερική σίτιση,

• σοβαρή ψυχοκοινωνική επιβάρυνση.

Η αποφυγή μπορεί να συνδέεται με αισθητηριακά χαρακτηριστικά, μειωμένο ενδιαφέρον για το φαγητό ή φόβο δυσάρεστων συνεπειών, όπως η πνιγμονή ή ο έμετος.

Σε αντίθεση με άλλες διατροφικές διαταραχές, το ARFID δεν χαρακτηρίζεται από ανησυχία για το βάρος ή το σχήμα του σώματος.

Το ARFID και η παιδιατρική διαταραχή σίτισης μπορεί να συνυπάρχουν ή να αλληλεπικαλύπτονται, αλλά δεν αποτελούν την ίδια διάγνωση.

Συχνοί μύθοι για τις δυσκολίες σίτισης

«Όταν πεινάσει αρκετά, θα φάει»

Αυτό δεν αποτελεί ασφαλή θεραπευτική στρατηγική. Ένα παιδί με πόνο, φόβο, αισθητηριακή δυσφορία ή ανεπαρκείς δεξιότητες μπορεί να συνεχίσει να μην τρώει ακόμη και όταν πεινά.

«Αφού παίρνει βάρος, δεν υπάρχει πρόβλημα»

Το βάρος δεν μας πληροφορεί από μόνο του για την ασφάλεια της κατάποσης, τη διατροφική ποικιλία, τις δεξιότητες μάσησης ή το άγχος που βιώνει η οικογένεια.

«Το κάνει για να μας χειρίζεται»

Η συμπεριφορά είναι μορφή επικοινωνίας. Χρειάζεται να αναζητήσουμε τι προκάλεσε την άρνηση και ποιοι παράγοντες τη διατηρούν.

«Η θεραπεία πρέπει να κάνει το παιδί να φάει με κάθε τρόπο»

Ο στόχος δεν είναι η υπακοή. Είναι η ασφαλής, επαρκής, λειτουργική και όσο γίνεται πιο ευχάριστη σίτιση.

Ένα σύντομο ημερολόγιο σίτισης μπορεί να βοηθήσει

Πριν από την αξιολόγηση, οι γονείς μπορούν για λίγες ημέρες να καταγράψουν:

• τι προσφέρθηκε και τι κατανάλωσε το παιδί,

• την υφή και τον τρόπο παρουσίασης,

• τη διάρκεια του γεύματος,

• τη θέση και το κάθισμα,

• πιθανό βήχα, αναγούλιασμα, εμετό ή πόνο,

• τις συνθήκες στις οποίες έφαγε ευκολότερα,

• τη συναισθηματική κατάσταση του παιδιού και του γονέα.

Ένα σύντομο βίντεο από ένα συνηθισμένο γεύμα μπορεί επίσης να είναι χρήσιμο, εφόσον ζητηθεί από τον επαγγελματία και προστατεύεται η ιδιωτικότητα του παιδιού.

Πότε πρέπει να ζητήσετε βοήθεια;

Αν τα γεύματα έχουν γίνει πηγή καθημερινού άγχους, δεν χρειάζεται να περιμένετε μέχρι το παιδί να χάσει βάρος ή να συμβεί κάτι σοβαρό.

Η έγκαιρη αξιολόγηση δεν «βάζει ταμπέλα» στο παιδί. Μπορεί να ξεκαθαρίσει τι είναι αναπτυξιακά αναμενόμενο, τι χρειάζεται παρακολούθηση και πότε απαιτείται παρέμβαση.

Οι γονείς δεν προκαλούν τις διαταραχές σίτισης επειδή ανησύχησαν ή επειδή προσπάθησαν να δώσουν ακόμη μία μπουκιά. Χρειάζονται ενημέρωση, υποστήριξη και πρακτικές λύσεις — όχι ενοχή.

Πίσω από την άρνηση υπάρχει ένα μήνυμα. Στόχος της θεραπευτικής ομάδας είναι να κατανοήσει αυτό το μήνυμα και να βοηθήσει το παιδί να αναπτύξει ασφάλεια, δεξιότητες και εμπιστοσύνη γύρω από το φαγητό.

Αξιολόγηση δυσκολιών σίτισης στο Multisense

Στο Multisense – Πολυθεματικό Θεραπευτικό Κέντρο πραγματοποιείται αξιολόγηση παιδιών με δυσκολίες σίτισης, μάσησης, κατάποσης και έντονη επιλεκτικότητα στο φαγητό.

Η αξιολόγηση βασίζεται στις ιδιαίτερες ανάγκες του παιδιού και της οικογένειας και, όπου χρειάζεται, πραγματοποιείται σε συνεργασία με παιδίατρο, κλινικό διαιτολόγο και άλλους επαγγελματίες υγείας.

Για περισσότερες πληροφορίες ή για προγραμματισμό αξιολόγησης, μπορείτε να επικοινωνήσετε με τα κέντρα Multisense σε Στρόβολο και Αγλαντζιά.

Επιστημονικές πηγές

1. Goday, P. S., Huh, S. Y., Silverman, A., et al. (2019). Pediatric Feeding Disorder: Consensus Definition and Conceptual Framework. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition, 68(1), 124–129.

2. American Speech-Language-Hearing Association. Pediatric Feeding and Swallowing — Practice Portal.

3. World Health Organization. (2023). WHO Guideline for Complementary Feeding of Infants and Young Children 6–23 Months of Age.

4. Kovacic, K., Rein, L. E., Szabo, A., et al. (2021). Pediatric Feeding Disorder: A Nationwide Prevalence Study. Journal of Pediatrics, 228, 126–131.e3.

5. Dharmaraj, R., Elmaoued, R., Alkhouri, R., Vohra, P., & Castillo, R. O. (2023). Evaluation and Management of Pediatric Feeding Disorder. Gastrointestinal Disorders, 5(1), 75–86.

6. Kerzner, B., Milano, K., MacLean, W. C., et al. (2015). A Practical Approach to Classifying and Managing Feeding Difficulties. Pediatrics, 135(2), 344–353.

7. International Dysphagia Diet Standardisation Initiative. IDDSI Framework and Testing Methods.

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση από παιδίατρο ή επαγγελματία εξειδικευμένο στην παιδιατρική σίτιση και κατάποση.